​

                                                                                                                                                      Hội thảo ĐIỂN TỊCH PHẬT GIÁO VIỆT NAM:

VÀI SUY NGHĨ VỀ DỊCH THUẬT TÁC PHẨM THIỀN TÔNG VIỆT NAM

Phật giáo là một trong những thành tố quan trọng cấu thành diện mạo văn hóa và tư tưởng Việt Nam. Trong tiến trình lịch sử, Phật giáo không chỉ được lưu truyền qua tự

viện, nghi lễ và sinh hoạt tôn giáo, mà còn để lại một kho tàng văn bản Hán Nôm rất phong phú: kinh, luật, luận, ngữ lục, thiền sử, truyện ký, thi tập, văn tập, bia ký, minh văn, sắc phong, câu đối, hoành phi, mộc bản và nhiều loại văn bản khác.

Đặc biệt, từ thời Lý – Trần, bên cạnh kinh điển Phật giáo được truyền nhập, Việt Nam đã hình thành một dòng trước tác Phật giáo có giá trị riêng, tiêu biểu như Thiền uyển tập anh, Khóa hư lục, Thượng sĩ ngữ lục, Thiền tông bản hạnh, Tam tổ thực lục, Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh. Những tác phẩm này không chỉ là tư liệu của lịch sử Phật giáo, mà còn là chứng liệu quan trọng của lịch sử tư tưởng, văn học, ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam.

---

Tuy nhiên, một nghịch lý hiện nay là: giá trị của kho tàng điển tịch rất lớn, nhưng khả năng tiếp cận trực tiếp của độc giả hiện đại ngày càng hạn chế. Vì vậy, phiên âm, dịch thuật, chú thích và nghiên cứu Hán Nôm trở thành một yêu cầu cấp thiết.

Điều con muốn nhấn mạnh trong tham luận này là: dịch thuật điển tịch Phật giáo không thể tách rời nghiên cứu văn bản học. Một bản dịch tốt trước hết phải dựa trên một văn bản được xác định tương đối chắc chắn. Nếu văn bản đầu vào sai, thiếu hoặc chưa được khảo dị mà đã tiến hành dịch nghĩa, thì bản dịch có thể tạo thêm một tầng sai lệch mới.

1. Điển tịch Phật giáo Việt Nam là một hệ thống văn bản đa tầng

Trước hết, cần phân biệt kinh điển Phật giáo được truyền nhập vào Việt Nam với trước tác Phật giáo của người Việt.

Có thể tạm chia điển tịch Phật giáo Việt Nam thành bốn nhóm:

Một là, kinh điển Phật giáo truyền nhập như kinh Bát-nhã, kinh Pháp hoa, kinh Kim cương, kinh A-di-đà...

Hai là, các tác phẩm Phật giáo Việt Nam như Thiền uyển tập anh, Khóa hư lục, Thượng sĩ ngữ lục, Thiền tông bản hạnh, Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh.

Ba là, các văn bản lịch sử, hành chính và tự viện như bia ký, sắc phong, văn khắc, tự phả, sơn môn phổ hệ, văn bản về dựng chùa, trùng tu chùa, ruộng đất và công đức.

Bốn là, văn học Phật giáo gồm thơ, phú, văn biền ngẫu, kệ tụng và các tác phẩm Nôm mang tư tưởng Phật giáo.

Mỗi loại văn bản lại có đặc điểm riêng. Dịch một bài kệ không thể hoàn toàn giống dịch một văn bản hành chính của tự viện; dịch một công án Thiền cũng không thể dùng nguyên phương pháp dịch một đoạn kinh văn giáo lý.

Hơn nữa, một tác phẩm có thể tồn tại trong nhiều bản chép, bản khắc, bản in lại và bản sao. Dị bản có thể khác chữ, khác câu, khác đoạn, thiếu hoặc thừa chữ, đảo vị trí chữ, dùng chữ dị thể, hoặc phát sinh sai sót do sao chép, khắc in. Vì vậy, khi gặp một chữ khó hiểu, người dịch không nên tự động sửa thành chữ mình cho là hợp nghĩa. Không nên lấy bản dịch để quyết định nguyên văn; phải lấy văn bản được khảo chứng làm cơ sở cho bản dịch.

2. Vấn đề căn bản của bản dịch: phải biết mình đang dịch từ bản nào

Một bản dịch học thuật cần cho người đọc biết tối thiểu: tên tác phẩm, tác giả hoặc người biên soạn, niên đại, nguồn văn bản, bản chép hoặc bản in được sử dụng, những dị bản quan trọng, cũng như nguyên tắc xử lý chữ nghi vấn và chỗ khuyết.

Đồng thời cần phân biệt rõ phiên âm, dịch nghĩa và chú thích.

Ví dụ, cụm từ 本分鉗錘 có thể phiên âm là “Bản phận kiềm chùy”. Nhưng nếu dịch từng chữ thành “kìm búa bản phận” thì chưa thể hiện được nghĩa trong văn cảnh Thiền tông. 鉗錘 ở đây còn có thể là hình ảnh ẩn dụ chỉ thủ đoạn, phương pháp hay cơ phong mạnh mẽ của thiền sư dùng để rèn luyện người học.

Như vậy, phiên âm nhằm bảo tồn hình thức ngôn ngữ; dịch nghĩa nhằm truyền đạt nội dung; còn chú thích giúp giải thích tầng văn hóa và tư tưởng. Ba thao tác này cần được phân biệt rõ ràng.

3. Khó khăn đặc biệt khi dịch thuật ngữ và ngôn ngữ Thiền

Một thuật ngữ Phật giáo có thể có nghĩa phổ thông, nghĩa Phật học, nghĩa Thiền học, nghĩa riêng trong một tông phái, thậm chí nghĩa riêng trong một tác phẩm. Vì vậy, những chữ như 空, 有, 無, 心, 性, 道, 法, 識, 見, 悟, 本分, 向上, 門庭 không nên được dịch một cách máy móc theo từ điển.

Đặc biệt, văn bản Thiền thường chứa công án, cơ phong ngữ cú, khẩu ngữ, tạp ngữ, thành ngữ, tục ngữ, điển cố, nghịch thuyết, phủ định và những cấu trúc ngữ pháp đặc thù của Thiền lâm.

Chẳng hạn câu 臨濟喝，德山棒 có thể dịch là “Lâm Tế hét, Đức Sơn đánh”; nhưng trong ngữ cảnh Thiền lâm, cũng có thể hiểu là “Tiếng hét của Lâm Tế, cây gậy của Đức Sơn”. Hai cách dịch cho thấy sự khác biệt giữa nghĩa từ vựng, nghĩa ngữ cảnh, nghĩa thuật ngữ và nghĩa cơ phong.

Đối với công án và cơ phong ngữ cú, người dịch cũng không nên vội biến một câu văn nghịch lý thành một mệnh đề triết học hoàn chỉnh. Chính sự bất ngờ, nghịch lý hoặc phi logic bề mặt đôi khi là một bộ phận của phương thức diễn đạt Thiền.

4. Điển cố và mô hình trình bày bản dịch

Một câu văn Thiền có khi rất ngắn nhưng chứa cả một câu chuyện lịch sử hay một điển tích. Nếu dịch theo mặt chữ, người đọc có thể không hiểu; nhưng nếu giải thích quá dài, bản dịch lại mất tính cô đọng của nguyên tác.

Vì vậy, con đề nghị có thể trình bày bản dịch theo ba tầng:

Nguyên văn – Phiên âm – Dịch nghĩa và chú thích.

Trong đó, chú thích có nhiệm vụ giải thích những điều mà bản dịch không thể chuyển tải hết, như điển cố, thuật ngữ, nhân vật, địa danh và xuất xứ. Mô hình này đặc biệt thích hợp với những tác phẩm như Thiền uyển tập anh, Thượng sĩ ngữ lục hay Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh.

5. Cần có “hồ sơ văn bản” cho mỗi bản dịch

Một bản dịch học thuật nên có một hồ sơ văn bản tối thiểu, gồm bốn nhóm thông tin:

Thứ nhất, thông tin thư mục: tên tác phẩm, tác giả, niên đại, tông phái và nguồn văn bản.

Thứ hai, thông tin văn bản học: số lượng bản còn lại, bản nền được lựa chọn, các dị bản quan trọng và những chữ, đoạn còn nghi vấn.

Thứ ba, thông tin phiên dịch: nguyên tắc phiên âm, xử lý chữ dị thể, chữ khuyết, từ cổ và thuật ngữ Phật học.

Thứ tư, chú thích cần phân biệt rõ chú thích văn bản, chú thích ngôn ngữ, chú thích Phật học, chú thích Thiền học và chú thích điển cố.

Điều này giúp người đọc phân biệt đâu là thông tin trực tiếp từ văn bản và đâu là phần giải thích, suy luận của người nghiên cứu.

6. Từ “dịch đúng” đến “dịch có căn cứ”

Theo con, đây là điểm cốt lõi của vấn đề.

Đối với điển tịch Phật giáo Hán Nôm, trước khi hỏi “dịch như thế nào?”, cần hỏi “văn bản nào?”, “chữ này có chắc chắn không?”, “có dị bản hay không?”, “nghĩa này có phù hợp với văn cảnh hay không?”

Nếu chữ gốc chưa chắc chắn thì phải ghi nhận là chưa chắc chắn. Nếu có nhiều cách đọc thì cần nêu các cách đọc. Nếu có nhiều bản khác nhau thì cần khảo dị. Nếu câu văn có nhiều khả năng giải thích thì cần trình bày các khả năng ấy, thay vì chọn một cách dịch rồi trình bày như một sự thật duy nhất.

Trường hợp Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh là một ví dụ đáng chú ý. Tác phẩm đã có những công trình phiên dịch, giới thiệu từ trước, nhưng các vấn đề về bản dịch vẫn tiếp tục được nghiên cứu. Điều đó cho thấy một tác phẩm Hán Nôm có thể cần nhiều thế hệ dịch giả cùng tham gia. Bản dịch sau không nhất thiết phủ định bản dịch trước, mà có thể hiệu đính, bổ sung, khảo dị, điều chỉnh cách đọc, làm rõ thuật ngữ hoặc bổ sung chú thích.

7. Đề xuất một quy trình nghiên cứu – phiên dịch

Từ những vấn đề trên, con đề xuất quy trình gồm tám bước:

Một, sưu tầm tất cả các bản hiện còn.

Hai, định bản, xác định bản có giá trị làm bản nền.

Ba, khảo dị, đối chiếu các bản để xác định sai khác.

Bốn, phiên âm, trung thành với văn bản đã xác định.

Năm, giải nghĩa, xác định nghĩa của từ trong chính văn cảnh.

Sáu, dịch thuật, chuyển sang tiếng Việt hiện đại nhưng bảo tồn những khái niệm cốt lõi của Phật học.

Bảy, chú thích, giải thích thuật ngữ, điển cố, nhân vật, địa danh, công án và các vấn đề văn bản học.

Tám, nghiên cứu liên ngành, đặt văn bản trong quan hệ với lịch sử Phật giáo, lịch sử tư tưởng, văn học, ngôn ngữ học, lịch sử văn hóa, mỹ thuật, kiến trúc và lịch sử tự viện.

Bên cạnh đó, cần hướng tới việc xây dựng cơ sở dữ liệu điển tịch Phật giáo Hán Nôm Việt Nam, trong đó có thể tích hợp thông tin thư mục, ảnh chụp văn bản, dị bản, nguyên văn số hóa, phiên âm, âm Hán Việt, bản dịch, thuật ngữ, điển cố, nhân vật, địa danh và liên văn bản. Đây sẽ là một nền tảng quan trọng cho nghiên cứu liên ngành và cho thế hệ nghiên cứu trẻ.

8. Kết luận

Từ toàn bộ những vấn đề trên, có thể đề xuất một quan niệm: bản dịch điển tịch Phật giáo không chỉ là sản phẩm của dịch thuật, mà là kết quả của một quy trình nghiên cứu văn bản.

Một bản dịch tốt cần hội đủ bốn yếu tố:

Một là, đúng văn bản: biết mình đang dịch bản nào và ý thức được sự tồn tại của dị bản.

Hai là, đúng nghĩa: xác định nghĩa của từ trong ngữ cảnh Phật học và lịch sử cụ thể.

Ba là, đúng văn cảnh: đặt thuật ngữ trong hệ thống tư tưởng của tác phẩm, tông phái và thời đại.

Bốn là, minh bạch về phương pháp: những chỗ chưa xác định được phải được ghi nhận; những cách đọc khác nhau cần được chú thích; những chỗ suy đoán phải được phân biệt với những gì văn bản trực tiếp xác nhận.

Kính thưa quý vị!

Điển tịch Phật giáo Việt Nam nói chung và Thư tịch Thiền phái Trúc Lâm nói riêng là một bộ phận đặc biệt quan trọng của di sản Hán Nôm và của lịch sử văn hóa dân tộc. Giá trị của kho tàng này không chỉ nằm ở việc cung cấp tư liệu cho lịch sử Phật giáo, mà còn mở ra những khả năng nghiên cứu sâu rộng về tư tưởng, văn học, ngôn ngữ, lịch sử và đời sống văn hóa Việt Nam.

Chúng ta cần vượt qua quan niệm đơn giản rằng “có nguyên văn thì chỉ cần dịch ra tiếng Việt”. Đối với điển tịch Phật giáo Hán Nôm, dịch thuật phải đi cùng văn bản học; văn bản học phải đi cùng ngữ văn học; và cả hai cần được soi sáng bởi lịch sử tư tưởng Phật giáo.

Một chữ sai có thể dẫn đến một câu sai; một câu sai có thể dẫn đến một cách hiểu sai về một đoạn văn; và một cách hiểu sai có thể dẫn đến một nhận định sai về tư tưởng của cả tác phẩm. Vì vậy, công việc trước mắt không chỉ là dịch nhiều hơn, mà còn phải dịch có căn cứ hơn, khảo chứng kỹ hơn và chú thích minh bạch hơn.

Có thể cô đọng tinh thần của tham luận bằng ba nguyên tắc:

Trọng văn bản trước khi trọng bản dịch.
Trọng ngữ cảnh trước khi trọng nghĩa từ.
Trọng chứng cứ trước khi trọng suy diễn.

Từ đó, việc nghiên cứu điển tịch Phật giáo Hán Nôm cần chuyển từ phương thức đơn thuần “dịch tác phẩm” sang một quy trình đầy đủ hơn:

nghiên cứu – hiệu khảo – phiên âm – dịch thuật – chú giải – bảo tồn và phát huy giá trị văn bản.

Đây không phải là công việc của riêng một cá nhân hay một chuyên ngành, mà cần sự phối hợp giữa Phật học, Hán Nôm học, văn bản học, ngữ văn học, lịch sử, thư viện – lưu trữ và công nghệ số.

Bảo tồn điển tịch Phật giáo không chỉ là giữ lại những trang sách cổ; dịch thuật điển tịch Phật giáo cũng không chỉ là chuyển chữ Hán Nôm sang chữ Quốc ngữ. Cả hai đều là quá trình nối lại một mạch truyền thống tri thức giữa quá khứ và hiện tại.

Và chỉ khi bản dịch được đặt trên nền tảng văn bản học nghiêm túc, người đọc hôm nay mới có thể tiếp cận di sản Phật giáo Việt Nam không chỉ bằng sự kính ngưỡng, mà còn bằng một thái độ học thuật tỉnh táo, có căn cứ và có khả năng đối thoại với những thế hệ nghiên cứu mai sau.